Anadolu’da Salep Orkideleri ve Salep

Orchidaceae familyası çiçekli bitkilerin en geniş familyalarından biridir. Dünya üzerinde 21.000- 26.000 türü olan orkideler ülkemizde doğal olarak yetişmektedir. Ülkemizde ise 191 taksonu bulunmaktadır. Salep orkidelerinin yumruları, yiyecek içecek, bitkisel ilaç (drog) olarak kullanılmaktadır.

Orchis, Ophrys, Anacamptis, Himantoglossum, Comperia, Serapias, Platanthera, Dactylorhiza, gibi orkidelerin yumruları salep ve dondurma yapımında kullanılmaktadır.

Türkiye orkideleri konusunda yapmış oldukları çalışmada; Türkiye‘deki tüm bölgelerde doğal olarak yetişen orkidelerin sayısını belirtmekte, bunlardan 28 türün endemik olduğunu, yumrulu olan orkidelerden salep elde edildiğini, Türkiye‘de orkidelerle ilgili çeşitli çalışmaların yapıldığını, ancak orkidelerin korunması ve sürdürülebilir kullanımını sağlayacak temel bilgilerin yaygınlaşmasını sağlayacak düzeyde olmadığını, üretim yöntemlerinin belirlenmesi ve türlerin korunması yönünde çalışmaların yoğunlaşması gerektiğini ifade edilmektedir

Anadolu‘da 4 bölgede salep elde edilmektedir

  • Kuzey Anadolu: Kastamonu ve civarından elde edilen salep piyasada Kastamonu salebi adı altında bulunur.
  • Güney Anadolu: Muğla‘dan başlayıp, Silifke-Gülnar civarına kadar olan bölgede 3 cins ticari salep çıkar.
    • Muğla Salebi: Muğla, Milas ve Yerkesik civarından,
    • Antalya Salebi: Elmalı‘dan Alanya‘ya kadar olan bölgede Toros Dağları üzerinde,
    • Silifke Salebi: Gülnar, Mut ve Silifke civarındaki Toros dağları üzerinde elde edilir.
  • Güneydoğu Anadolu: Maraş, Adıyaman ve Malatya civarından elde edilen salep «Maraş salebi» adıyla satılır.
  • Doğu Anadolu: Van, Muş, Bitlis civarından elde edilen salep genellikle «Van salebi» diye isimlendirilir.

Salep Faydaları ve Kullanım Alanları

Osmanlı egemenliği altında bulunan Ortadoğu ve Balkan ülkelerinde de yakın zamana kadar geniş miktarda kullanılmıştır. Tubera salep günümüze kadar balgam artırıcı ve göğüs yumuşatıcı olarak kullanılmıştır. Salep eczacılıkla ilgili farmakope ve kodekslerde 1947 Alman, 1948 Türk, 1951 Yugoslav, 1960 Avusturya ve 1961 Rus kodeksinde tubera salep olarak kayıtlıdır. İbn-i Sina salebin afrodizyak, balgam artırıcı, iştah açıcı, felç giderici olarak kullanılmasını tavsiye etmektedir. Ama artık bu amaçlarla kullanılmamaktadır. Sadece kışın sıcak sıcak içtiğimiz sütlü salep ve dondurmanın yapısına girmesiyle ekonomik bir değere sahiptir.

Orta kuşak orkideleri toprakta yaşarlar. Yumrulu olan orkidelerde her orkide türü 2 yumru taşır. Kışı bir önceki sene meydana gelen yumrunun vasıtasıyla geçiren bitkinin, bahara doğru ek köklerinden biri kalınlaşmaya başlar ve ucunda bir yumru daha meydana gelir. Bu yumru gelişirken diğer yandan yukarı doğru da bir tomurcuk vasıtasıyla, yeni yılın gövdesi oluşmaya başlar. Bitki geliştikçe yeni yumru da gelişir. Eski yumru buruşarak yeni yumrunun yanında ona yapışık, içi boşalmış bir halde bulunur. Görüldüğü gibi eski yumru yeni bitkiyi ve yeni yumruyu meydana getirmektedir. Kastamonu yöresinde halk bu olayı tespit ettiği için eski yumruyu ebesi‘ yenisi ise iyisi‘ diye isimlendirmektedir.

salep orkidesi

Orkide’ler Tehlike Altında

Ülkemizde doğal olarak yetişen ve çoğu endemik olan bitkilerin birçoğu yok olma tehlikesi içindedir. Bunlar gerek dış satım için gerekse iç tüketim için yetiştikleri alanlardan bilinçsizce sökülmekte ve satışa sunulmaktadır. Orkideler insanlar, iklim koşulları ve hayvanlar nedeniyle sürekli tehdit altındadır. Bu denli önemli olan bitki türümüzün ekonomik değeri yüksektir. Ancak ülkesel ölçekte orkidelere yönelik yapılan çalışmalar incelendiğinde çalışmaların genelde bölge bazında türlerin tanımlanmasına yönelik olduğu görülmektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir